Serious gaming is een vorm van ervaringsgericht leren waarbij medewerkers in een veilige, gesimuleerde omgeving ervaren hoe hun gedrag de samenwerking en veiligheid beïnvloedt. Hierdoor worden routinegedrag, groepsnormen en ongeschreven regels zichtbaar en bespreekbaar.

Deze aanpak helpt medewerkers niet alleen te begrijpen welk gedrag gewenst is, maar vooral te ervaren waarom ander gedrag nodig kan zijn.

Wat is serious gaming?

Bij serious gaming voeren deelnemers praktische opdrachten uit die situaties op de werkvloer nabootsen. Zij krijgen een gezamenlijk doel en moeten zelf bepalen hoe zij dit bereiken.

Tijdens de oefening wordt zichtbaar:

hoe deelnemers samenwerken;
wie het initiatief neemt;
hoe besluiten worden genomen;
of mensen eerst overleggen of direct beginnen;
hoe zij omgaan met tijdsdruk;
of zij elkaar helpen en aanspreken;
welke formele en informele leiders invloed hebben.

De opdrachten vinden plaats in een gecontroleerde omgeving. Daardoor kunnen deelnemers verschillende werkwijzen uitproberen, fouten maken en direct ervaren wat het effect van hun keuzes is.

Wat is ervaringsgericht leren?

Ervaringsgericht leren betekent dat deelnemers leren door iets zelf te doen en daarop te reflecteren. Het gaat dus verder dan alleen luisteren naar een uitleg of presentatie.

Tijdens een oefening laten deelnemers vaak gedrag zien dat vergelijkbaar is met hun gedrag op de werkvloer. Ingesleten patronen worden daardoor sneller zichtbaar.

Na een opdracht bespreekt de groep bijvoorbeeld:

Wat gebeurde er?
Welke keuzes maakten we?
Welk gedrag hielp ons?
Welk gedrag veroorzaakte vertraging of extra risico’s?
Wat herkennen we hiervan uit ons dagelijkse werk?
Wat kunnen we anders doen?

Doordat deelnemers zelf de relatie met hun praktijk leggen, ontstaat meestal meer herkenning en betrokkenheid.

Hoe werkt serious gaming in de praktijk?

Een serious game kan bestaan uit een gezamenlijke opdracht waarbij deelnemers binnen een bepaalde tijd een resultaat moeten behalen. Daarbij gelden voorwaarden rond bijvoorbeeld veiligheid, kwaliteit en samenwerking.

Een groep begint soms direct aan de opdracht om tijd te winnen. Tijdens de uitvoering ontstaan vervolgens misverstanden, dubbel werk of fouten. Wanneer de deelnemers bij een volgende poging eerst kort overleggen, verloopt de opdracht vaak sneller en beter.

Zo ervaren zij zelf dat overleg vooraf tijd kost, maar uiteindelijk tijdwinst en een veiliger resultaat kan opleveren. Die ervaring is vaak krachtiger dan alleen uitleggen dat medewerkers eerst een werkbespreking of LMRA moeten uitvoeren.

Op relevante momenten wordt de oefening stilgelegd om het zichtbare gedrag met de groep te bespreken.

Welk gedrag wordt zichtbaar?

Samenwerking en communicatie

Deelnemers ervaren hoe duidelijke afspraken, taakverdeling en onderlinge afstemming het resultaat beïnvloeden. Ook wordt zichtbaar wat er gebeurt wanneer iedereen vanuit zijn eigen taak of belang handelt.

Routinegedrag

Mensen reageren vaak vanuit vaste gewoonten. Onder tijdsdruk vallen zij gemakkelijk terug op bekende werkwijzen, ook wanneer die niet de veiligste of meest effectieve zijn.

Een serious game maakt dit routinegedrag zichtbaar, waardoor deelnemers kunnen onderzoeken welk nieuw gedrag nodig is.

Informeel leiderschap

Naast leidinggevenden hebben ook informele leiders veel invloed op het gedrag van een groep. Dit zijn medewerkers naar wie collega’s luisteren vanwege hun ervaring, deskundigheid of positie binnen het team.

Tijdens een serious game wordt vaak duidelijk wie initiatief neemt, wie anderen meekrijgt en wie verandering ondersteunt of juist afremt.

Omgaan met tijdsdruk

Tijdsdruk kan ertoe leiden dat medewerkers overleg, veiligheidsafspraken of controles overslaan. In een simulatie ervaren deelnemers wat de gevolgen daarvan zijn en welke aanpak uiteindelijk het beste resultaat oplevert.

Elkaar aanspreken op onveilig gedrag

Veel medewerkers vinden het lastig om een collega aan te spreken. Zij weten niet goed hoe zij het gesprek moeten beginnen of zijn bang voor een negatieve reactie.

Dit kan in een veilige omgeving worden geoefend, bijvoorbeeld met een acteur die een collega speelt die:

persoonlijke beschermingsmiddelen niet gebruikt;
te hard met een voertuig rijdt;
een veiligheidsprocedure overslaat;
geïrriteerd reageert op een aanspreekmoment.

De deelnemer oefent hoe hij of zij het gedrag benoemt, vragen stelt en het gesprek constructief houdt. Ook kan worden geoefend met reacties zoals: “Waar bemoei jij je mee?” of: “Ik doe dit al jaren zo.”

Hierdoor ervaren medewerkers hoe houding, toon en timing het verloop van het gesprek beïnvloeden.

Waarom verschillende functies laten deelnemen?

Een serious game werkt vaak het beste wanneer medewerkers uit verschillende functies en afdelingen deelnemen. Denk aan leidinggevenden, planners, kantoormedewerkers, operators en medewerkers van de technische dienst.

Medewerkers zien meestal maar een deel van het totale werkproces. Een planner merkt bijvoorbeeld niet altijd welke druk een volle planning op de werkvloer veroorzaakt. Medewerkers in de productie weten op hun beurt niet altijd met welke eisen en beperkingen de planning rekening moet houden.

Door gezamenlijk opdrachten uit te voeren, krijgen deelnemers meer inzicht in elkaars verantwoordelijkheden en dilemma’s. Dit vergroot het onderlinge begrip en ondersteunt gezamenlijke oplossingen.

Welke rol hebben leidinggevenden en informele leiders?

Leidinggevenden zijn belangrijk voor het opvolgen van de inzichten uit een serious game. Zij moeten duidelijk maken welk gedrag de organisatie verwacht en dit gedrag zelf zichtbaar ondersteunen.

Ook informele leiders moeten worden betrokken. Wanneer zij veiligheid belangrijk vinden en gewenst gedrag ondersteunen, is de kans groter dat collega’s daarin meegaan.

De centrale vraag verschuift daarmee van:

Zij moeten veranderen.

naar:

Wat moeten wij gezamenlijk veranderen?

Omgaan met weerstand

Tijdens een serious game kan weerstand zichtbaar worden. Sommige deelnemers relativeren het belang van de oefening, willen niet meedoen of blijven vasthouden aan bestaande werkwijzen.

Deze weerstand is relevante informatie. Het gedrag dat iemand tijdens de oefening vertoont, kan ook op de werkvloer voorkomen.

Het is daarom belangrijk om weerstand niet te negeren, maar op een respectvolle en duidelijke manier te bespreken. Wanneer ongewenst gedrag zonder reactie blijft, kunnen andere medewerkers de indruk krijgen dat de organisatie dit gedrag accepteert.

Een deskundige begeleider zorgt voor een goede balans tussen openheid, veiligheid, duidelijkheid en waar nodig confrontatie.

Wat levert serious gaming op?

Serious gaming kan bijdragen aan:

meer veiligheidsbewustzijn;
inzicht in routinegedrag;
betere samenwerking;
duidelijkere communicatie;
meer eigenaarschap;
het herkennen van groepsnormen;
het versterken van aanspreekgedrag;
meer begrip tussen afdelingen;
inzicht in formeel en informeel leiderschap.

De belangrijkste opbrengst is dat medewerkers niet alleen horen welk gedrag gewenst is, maar zelf ervaren wat het effect van hun gedrag is.

Leidt serious gaming tot blijvende gedragsverandering?

Serious gaming kan bewustwording, inzicht en een eerste gedragsverandering opleveren. Eén training of speldag is echter niet voldoende om gedrag blijvend te veranderen.

Blijvende gedragsverandering vraagt ook om:

opvolging op de werkvloer;
zichtbaar voorbeeldgedrag van leidinggevenden;
regelmatige feedback;
het versterken van gewenst gedrag;
het wegnemen van organisatorische belemmeringen;
duidelijke afspraken over verantwoordelijkheden;
aandacht voor terugval in oude routines.

Serious gaming is daarom geen losstaande oplossing, maar een onderdeel van een bredere aanpak voor gedragsverandering.

Onze aanpak: The Safety Factory®

Safety Improvement Company past serious gaming en ervaringsgericht leren toe binnen The Safety Factory®. Dit is een praktijkgerichte aanpak waarmee gedrag, samenwerking en veiligheidsbewustzijn zichtbaar en bespreekbaar worden gemaakt.

Deelnemers voeren gezamenlijk opdrachten uit in een gesimuleerde werkomgeving. Zij krijgen daarbij niet vooraf te horen wat de beste aanpak is, maar moeten zelf keuzes maken, samenwerken en oplossingen vinden. Hierdoor ontstaat gedrag dat vergelijkbaar is met gedrag op de werkvloer.

Tijdens de opdrachten wordt onder meer geobserveerd:

hoe deelnemers communiceren en samenwerken;
of zij eerst overleggen of direct beginnen;
hoe zij omgaan met tijdsdruk en veiligheidsafspraken;
wie formeel of informeel de leiding neemt;
of deelnemers elkaar helpen en aanspreken;
hoe zij reageren op fouten, afwijkingen en weerstand.

Op relevante momenten wordt de oefening stilgelegd. Deelnemers reflecteren vervolgens op wat er gebeurde, welk gedrag effectief was en wat zij hiervan herkennen uit hun dagelijkse werk.

Van spel naar dagelijkse praktijk

The Safety Factory® is niet bedoeld als losstaand spel of als een traditionele veiligheidstraining. De opdrachten vormen een middel om gedragspatronen zichtbaar te maken en een gerichte dialoog op gang te brengen.

De vertaalslag naar de praktijk staat daarom centraal. Deelnemers onderzoeken gezamenlijk:

welk gedrag zij uit de oefeningen herkennen;
welke ongeschreven regels binnen de organisatie een rol spelen;
wat gewenst gedrag in de praktijk belemmert;
welk gedrag leidinggevenden en medewerkers moeten versterken;
welke organisatorische voorwaarden moeten worden aangepast.

Maatwerk binnen The Safety Factory®

De inhoud van The Safety Factory® wordt afgestemd op het veiligheidsvraagstuk en de situatie van de organisatie. Vooraf wordt bepaald welke doelen, gedragspatronen en praktijksituaties centraal moeten staan.

Mogelijke thema’s zijn:

veiligheidsbewustzijn;
samenwerking en communicatie;
veiligheidsleiderschap;
eigenaarschap;
omgaan met tijdsdruk;
elkaar aanspreken;
routinegedrag;
naleven van afspraken en procedures.

The Safety Factory® als onderdeel van gedragsverandering

The Safety Factory® kan veel inzicht en bewustwording opleveren, maar één trainingsdag leidt niet automatisch tot blijvende gedragsverandering.

De aanpak heeft daarom het meeste effect wanneer The Safety Factory® onderdeel is van een breder programma voor veiligheidscultuur, veiligheidsleiderschap en gedragsverandering.

Voorwaarden voor een effectieve serious game

Serious gaming heeft de meeste kans van slagen wanneer:

het doel vooraf duidelijk is;
de opdrachten herkenbaar zijn voor de praktijk;
verschillende functies en niveaus deelnemen;
deelnemers zich sociaal veilig voelen;
de begeleiders gedrag deskundig kunnen observeren;
deelnemers zelf conclusies en oplossingen formuleren;
het management vooraf en achteraf betrokken is;
de resultaten worden vertaald naar concrete vervolgacties.

Het gaat niet om het spelen van een leuk spel. De kwaliteit zit in de combinatie van een realistische opdracht, deskundige observatie, reflectie en opvolging.

Publicatie in Vakblad Arbo

De uitgangspunten achter deze aanpak zijn door Guus Koomen beschreven in het artikel ‘Scoren met serious gaming – Dít levert ervaringsgericht leren op’, gepubliceerd in Vakblad Arbo, editie 6 van 2020.

In dit artikel wordt uitgelegd hoe serious gaming dominante gedragspatronen zichtbaar maakt en hoe deelnemers door ervaring, reflectie en dialoog tot nieuwe inzichten komen. Ook wordt benadrukt dat serious gaming geen op zichzelf staande interventie is, maar onderdeel moet zijn van een bredere aanpak voor blijvende gedragsverandering.

Lees het artikel ‘Scoren met serious gaming’ in Vakblad Arbo.

Conclusie

Serious gaming maakt gedrag zichtbaar dat tijdens presentaties, interviews en audits vaak verborgen blijft. Deelnemers ervaren hoe samenwerking, communicatie, tijdsdruk, routines en leiderschap de veiligheid beïnvloeden.

Binnen The Safety Factory® gebruikt Safety Improvement Company deze ervaringen om deelnemers zelf te laten ontdekken welk gedrag effectief is, welke patronen risico’s veroorzaken en wat er binnen de organisatie moet veranderen.

De kracht zit niet alleen in de oefeningen, maar vooral in de combinatie van ervaring, deskundige observatie, reflectie en opvolging op de werkvloer. Daarmee kan The Safety Factory® een praktisch onderdeel vormen van een bredere aanpak voor het verbeteren van veiligheidscultuur en veiligheidsgedrag.

Wat is serious gaming en hoe beïnvloedt het veiligheidsgedrag?