Wat is veiligheidsbewustzijn?

Veiligheidsbewustzijn speelt een belangrijke rol bij het voorkomen van incidenten en onveilige situaties. Alleen kennis van veiligheidsregels is echter niet voldoende. Medewerkers moeten risico’s ook herkennen, de mogelijke gevolgen begrijpen en veiligheid meenemen in hun dagelijkse beslissingen.

In dit artikel leggen we uit wat veiligheidsbewustzijn betekent, waarom mensen risico’s soms onderschatten en hoe organisaties het veiligheidsbewustzijn kunnen vergroten.

Wat betekent veiligheidsbewustzijn?

Veiligheidsbewustzijn is de mate waarin medewerkers zich bewust zijn van veiligheidsvraagstukken, risico’s herkennen en weten welk gedrag nodig is om veilig te werken. Het vormt daarmee de schakel tussen weten wat veilig is en daadwerkelijk veilig handelen.

Veiligheidsbewustzijn gaat onder andere over:

risico’s tijdig waarnemen;
mogelijke gevolgen overzien;
nadenken voordat wordt gehandeld;
verantwoordelijkheid nemen;
het eigen gedrag aanpassen wanneer de situatie daarom vraagt.

Een medewerker kan een procedure goed kennen, maar toch een risico onderschatten of besluiten de procedure niet toe te passen. Veiligheidsbewustzijn omvat daarom meer dan alleen kennis van regels en procedures.

Hoe wordt veiligheidsbewustzijn wetenschappelijk omschreven?

Barling, Loughlin en Kelloway (2002) omschrijven veiligheidsbewustzijn als het individuele besef dat veiligheidsvraagstukken aanwezig zijn. Binnen dit begrip kunnen twee samenhangende aspecten worden onderscheiden:

Een cognitief aspect: de kennis die een medewerker heeft van veiligheidsregels en procedures.
Een gedragsaspect: het bewustzijn van het gedrag dat nodig is om veiligheid te bevorderen en te behouden.

Veiligheidsbewustzijn gaat dus zowel over weten wat veilig is als over beseffen welk gedrag nodig is om veilig te handelen (Barling et al., 2002; De Koster, Stam & Balk, 2011).

Onderzoek laat zien dat veiligheidsbewustzijn een positieve invloed kan hebben op de veiligheid binnen organisaties. Het herkennen van risicovolle situaties, kennis van veiligheidsmaatregelen en het besef van het gewenste gedrag kunnen bijdragen aan het voorkomen van incidenten en arbeidsongevallen.

Veiligheidsbewustzijn leidt echter niet automatisch tot veilig gedrag.

Wat is de relatie tussen veiligheidsbewustzijn en veiligheidsgedrag?

Veiligheidsbewustzijn vergroot de kans op veilig gedrag, maar biedt geen garantie. Gedrag wordt beïnvloed door een combinatie van persoonlijke, sociale en organisatorische factoren, zoals:

persoonlijke overtuigingen;
eerdere ervaringen;
routines en gewoonten;
groepsdruk;
voorbeeldgedrag van leidinggevenden;
beschikbare tijd en middelen;
de inrichting van de werkplek;
productie- en planningsdruk.

Een medewerker kan zich bewust zijn van een risico en toch onveilig handelen. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren omdat collega’s dezelfde werkwijze volgen, de veilige werkwijze onpraktisch is of productie binnen de organisatie belangrijker lijkt te worden gevonden.

Het vergroten van veiligheidsbewustzijn heeft daarom weinig effect wanneer de werkomstandigheden en werkprocessen veilig gedrag onvoldoende ondersteunen. Hieronder een aantal voorbeelden:

Waarom onderschatten mensen risico’s?

Mensen nemen beslissingen niet uitsluitend op basis van een rationele afweging. Het brein maakt voortdurend gebruik van eerdere ervaringen, routines en mentale snelkoppelingen. Hierdoor kunnen risico’s verkeerd worden ingeschat.

Beschikbaarheidsheuristiek

Mensen schatten een risico vaak hoger in wanneer zij recent een incident hebben meegemaakt of daarover hebben gehoord.

Wanneer lange tijd niets is gebeurd, kan juist het idee ontstaan dat het risico wel meevalt. De afwezigheid van incidenten wordt dan ten onrechte gezien als bewijs dat een werkwijze veilig is.

Bevestigingsfout

Mensen zoeken, beoordelen en onthouden vooral informatie die aansluit bij wat zij al geloven.

Een medewerker die persoonlijke beschermingsmiddelen onnodig of onpraktisch vindt, zal bijvoorbeeld vooral letten op situaties waarin het zonder beschermingsmiddel goed is gegaan. Informatie die deze overtuiging tegenspreekt, krijgt minder aandacht.

Optimistische vertekening

Mensen denken vaak dat zij zelf minder kans hebben op een ongeval dan anderen. Vooral ervaren medewerkers kunnen het gevoel krijgen dat hun kennis en routine hen voldoende beschermen.

Langdurige ervaring zonder incidenten kan er juist toe leiden dat risico’s minder bewust worden waargenomen. Een werkwijze die vaak goed is gegaan, is immers niet automatisch een veilige werkwijze.

Deze denkpatronen verklaren waarom uitsluitend informatie geven over regels, cijfers en risico’s meestal onvoldoende is om gedrag duurzaam te veranderen.

Hoe kun je veiligheidsbewustzijn vergroten?

Veiligheidsbewustzijn groeit wanneer risico’s concreet, herkenbaar en bespreekbaar worden gemaakt. Effectieve interventies combineren informatie met dialoog, reflectie en praktijkervaring.

Organisaties kunnen het veiligheidsbewustzijn vergroten door:

herkenbare praktijksituaties en veiligheidsdilemma’s te bespreken;
medewerkers zelf gevaren en risico’s te laten benoemen;
gezamenlijk te leren van incidenten en bijna-ongevallen;
ervaringen van medewerkers te gebruiken;
de mogelijke gevolgen van keuzes zichtbaar te maken;
medewerkers te betrekken bij het bedenken van oplossingen;
veilige werkwijzen praktisch uitvoerbaar te maken;
leidinggevenden consequent voorbeeldgedrag te laten tonen;
medewerkers te stimuleren elkaar aan te spreken.

Een toolbox of training is vooral effectief wanneer medewerkers niet alleen informatie ontvangen, maar ook actief nadenken over hun eigen werkzaamheden, routines en keuzes.

Welke invloed hebben collega’s en leidinggevenden?

Mensen zijn erg gevoelig voor de normen en verwachtingen van de groep. Wanneer collega’s onveilig gedrag normaal vinden, wordt het voor een individuele medewerker moeilijker om daarvan af te wijken.

Een medewerker die wel volgens de afgesproken werkwijze handelt, kan bijvoorbeeld het gevoel krijgen dat hij overdreven voorzichtig is of het werk onnodig vertraagt.

Informele leiders hebben hierbij vaak veel invloed. Dit zijn medewerkers naar wie collega’s luisteren vanwege hun ervaring, deskundigheid of positie binnen de groep. Hun gedrag kan bestaande groepsnormen versterken, maar ook helpen om deze te veranderen.

Sociale invloed kan daarom ook positief worden ingezet. Wanneer gewaardeerde collega’s en leidinggevenden veilig gedrag zichtbaar ondersteunen, wordt het voor anderen gemakkelijker om daarin mee te bewegen.

Wat is het verschil tussen veiligheidsbewustzijn, veiligheidsklimaat en veiligheidscultuur?

Veiligheidsbewustzijn, veiligheidsklimaat en veiligheidscultuur zijn nauw met elkaar verbonden, maar hebben ieder een andere betekenis:

Veiligheidsbewustzijn: het individuele besef van risico’s en van het gedrag dat nodig is om veilig te werken.
Veiligheidsklimaat: de gedeelde perceptie van medewerkers over het belang dat de organisatie op dat moment aan veiligheid hecht.
Veiligheidscultuur: de bredere gedeelde normen, waarden, overtuigingen en gedragspatronen die bepalen welk gedrag binnen een organisatie normaal en acceptabel wordt gevonden.

De veiligheidscultuur en het veiligheidsklimaat beïnvloeden het veiligheidsbewustzijn van medewerkers.

Een organisatie kan veiligheidsbewustzijn daarom niet los zien van de omgeving waarin medewerkers hun werkzaamheden uitvoeren.

Veelgestelde vragen over veiligheidsbewustzijn

Is kennis van veiligheidsregels voldoende?

Nee. Medewerkers kunnen veiligheidsregels goed kennen en toch onveilig handelen. Veilig gedrag wordt ook beïnvloed door routines, groepsnormen, tijdsdruk, voorbeeldgedrag en de praktische uitvoerbaarheid van de veilige werkwijze.

Leidt veiligheidsbewustzijn automatisch tot veilig gedrag?

Nee. Veiligheidsbewustzijn vergroot de kans op veilig gedrag, maar biedt geen garantie. Medewerkers moeten ook over voldoende tijd, middelen, ondersteuning en praktisch uitvoerbare werkwijzen beschikken.

Kun je veiligheidsbewustzijn met een training vergroten?

Een training kan medewerkers nieuwe kennis en inzichten geven. Voor een duurzaam effect moet de training worden verbonden met de dagelijkse praktijk, het gedrag van leidinggevenden, sociale normen en de inrichting van het werk.

Hoe wordt veiligheidsbewustzijn zichtbaar?

Veiligheidsbewustzijn wordt zichtbaar in de keuzes die medewerkers maken. Bijvoorbeeld door risico’s vooraf te bespreken, werkzaamheden bij onveilige omstandigheden stil te leggen, afwijkingen te melden en collega’s op onveilig gedrag aan te spreken.

Conclusie

Veiligheidsbewustzijn betekent dat medewerkers risico’s herkennen, de mogelijke gevolgen begrijpen en weten welk gedrag nodig is om veilig te werken. Het omvat zowel kennis van veiligheidsregels en procedures als het besef hoe deze in de praktijk moeten worden toegepast.

Het vergroten van veiligheidsbewustzijn vraagt om meer dan informatieoverdracht. Ook groepsnormen, overtuigingen, leiderschap, werkomstandigheden en werkprocessen beïnvloeden de keuzes van medewerkers.

Veiligheidsbewustzijn krijgt pas betekenis wanneer medewerkers hun kennis en inzichten daadwerkelijk kunnen omzetten in veilige keuzes en veilig gedrag.

Bronnen

Barling, J., Loughlin, C. & Kelloway, E.K. (2002). Development and test of a model linking safety-specific transformational leadership and occupational safety. Journal of Applied Psychology, 87(3), 488–496.
De Koster, R.B.M., Stam, D. & Balk, B.M. (2011). Accidents happen: The influence of safety-specific transformational leadership, safety consciousness, and hazard reducing systems on warehouse accidents. Journal of Operations Management, 29(7–8), 753–765.
Kelloway, E.K., Mullen, J. & Francis, L. (2006). Divergent effects of transformational and passive leadership on employee safety. Journal of Occupational Health Psychology, 11(1), 76–86.